Cmentarze

Rzeszowskie kirkuty

  Pierwsze groby żydowskie, pochodzące z połowy XVI wieku, usytuowane były obok starej synagogi, najprawdopodobniej przy jej ścianie północnej (dzisiaj znajduje się tam malutki skwer i parking).  Jedna z odnalezionych tam macew pochodzi z 1553 roku.

 

z6
 W połowie XVII wieku, kiedy władze Rzeszowa podjęły decyzję o wzmocnieniu obronności miasta, wzniesiono w tym miejscu wał obronny. Od tej pory Żydzi zaczęli  grzebać zmarłych na zboczach tego wału. Od połowy XVIII wieku chowano tu tylko najznamienitszych członków gminy żydowskiej, przede wszystkim rabinów.
Obecnie w tym miejscu nie ma żadnego śladu upamiętniającego  teren najstarszego kirkutu rzeszowskiego.

  

      

             II kirkut – obecnie park na placu Ofiar Getta

z5

  W połowie XVII wieku gmina żydowska zakupiła część ogrodu znajdującego się obok Synagogi Staromiejskiej, od jej zachodniej strony. Zakupiona działka miała być przeznaczona na kirkut, gdyż brakowało już miejsca na pochówek zmarłych członków społeczności żydowskiej. W kolejnych latach (1689, 1691, 1700 i 1705) dokupiono dalsze części ogrodu. Ostatecznie cmentarz zajął 2 ha powierzchni.
  W połowie XIX wieku, na polecenie władz austriackich, przez środek cmentarza przeprowadzono drogę (dzisiejsza ulica Sobieskiego). Decyzja ta podyktowana była względami praktycznymi - nowa droga skracała marsz wojskom na osi wschód – zachód. Z nowego traktu korzystali też mieszkańcy Rzeszowa, nigdy zaś Żydzi. Mimo protestów gminy żydowskiej ulica pozostała i odtąd obok siebie leżały jakby dwa cmentarze, oba ogrodzone murem.

z12z10z13z11

z3
  Ostatni pochówek odbył się tu podczas I wojny światowej.
 Cmentarz ten miał wyjątkowe znaczenie, nie tylko dla społeczności żydowskiej. Był miejscem urokliwym i szczególnym dla miasta - i ze względu na nagromadzone zabytkowe nagrobki, i z powodu rosnących tu okazałych drzew, w tym owocowych. Te dwie części kirkutu pełniły rolę „płuc” Rzeszowa, a dla młodych Rzeszowian były terenem zabaw i miejscem zbioru smacznych owoców.
  Jesienią 1939 roku hitlerowcy nakazali Żydom rozebrać mury, wyciąć drzewa i usunąć nagrobki. Macewy z granitu i marmuru Niemcy sprzedawali kamieniarzom, którzy przerabiali je na nagrobki katolickie. Zaś macewy z piaskowca użyto do wybrukowania ulicy Szopena i Asnyka. W miejscu cmentarza powstał duży i pusty plac, który w 1942 roku służył jako miejsce zbiórek ludności żydowskiej przed transportem do miejsc zagłady.

CRW 0802   CRW 0800
  

Po zakończeniu II wojny światowej plac otrzymał nazwę – Plac Ofiar Getta. Powstał na nim park, nadal przedzielony ulicą Sobieskiego. W jego części południowej wzniesiono Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej.
  Dopiero niedawno w południowo-wschodnim rogu parku, blisko Synagogi Staromiejskiej, stanął głaz z tablicą, przypominającą znaczenie tego miejsca. Napis w języku polskim i hebrajskim głosi: „W tym miejscu znajduje się XVI-wieczny cmentarz żydowski zniszczony w czasie II wojny światowej przez hitlerowskiego okupanta. W lecie 1942 roku gromadzono tutaj Żydów przed wywiezieniem do obozów zagłady”.

      

 

  DSC 1164  DSC 1160   DSC 1147 

 

DSC 1159  DSC 1157  DSC 1155  DSC 1144 

DSC06780

 

 

 

 

         

            III kirkut w Rzeszowie– zwany nowym lub „na Czekaju”, między aleją Rejtana a ulicą Dołową

 Nowy cmentarz żydowski powstał w połowie XIX wieku na wschód od Rzeszowa, na prawym brzegu Wisłoka. Gmina żydowska zakupiła w 1849 roku działkę ziemi o powierzchni 2,5 ha od podrzeszowskich chłopów.  W 1920 roku dokupiono jeszcze kawałek ziemi.

     

  W czasie II wojny światowej na terenie cmentarza hitlerowcy dokonywali częstych egzekucji Żydów i Romów. Grzebano tu także ciała Żydów zmarłych lub zabitych w getcie. Większość tych zbiorowych mogił nie jest do dziś zlokalizowana.
  Ostatni pochówek odbył się tu w 1944 roku.

         kirkut z66z67macewa

      

  Dewastację cmentarza rozpoczęli Niemcy w 1943 roku. Usunięte macewy wywożono na teren Zakładów Cegielnianych. Część z nich sprzedano kamieniarzom, nagrobki z piaskowca użyto do utwardzania ulic i koryt rzek. Część wywieziono do Tyczyna i wybrukowano nimi rynek.    

 

  Po zakończeniu wojny ocaleni Żydzi rzeszowscy przenieśli na teren cmentarza uratowane macewy lub ich fragmenty. Niektóre udało się ustawić we właściwych miejscach. Między innymi ustawiono nagrobek Aarona Lewina, ostatniego rabina Rzeszowa, posła na sejm Rzeczypospolitej, wybranego w latach 1922 i 1930 z ramienia partii Agudas Israel, zamordowanego we Lwowie przez hitlerowców w 1941 roku.
  Żydzi ufundowali tu także w 1947 roku pomnik ku czci ofiar Holocaustu, ofiar pogromów i żydowskich żołnierzy.


  Obecnie cmentarz na Czekaju sprawia wrażenie dosyć zaniedbanego. Znajduje się na nim 754 macewy, w większości bezładnie porzuconych i zarośniętych roślinnością.
  Przy bramie od ulicy Dołowej stoją trzy murowane budynki - ohele (hebr. namioty), chroniące groby ważnych dla Żydów osób:
- w pierwszym znajdują się groby cadyków rzeszowskich: Cwi Elimelecha Szapiro, osiadłego w Rzeszowie po I wojnie światowej, wcześniej rabina w Rybotyczach i cadyka w  Błażowej (zm. 1924 r.) i jego syna Jozuego z Rybotycz (zm. 1932 r.);
- w drugim jest grób Natana Lewina (zm.1926 r.), przedostatniego rabina Rzeszowa w latach 1904-1926;
- w trzecim (odnowionym w 1988 r.) cadyka Rzeszowa od 1918 roku, Abrahama Chaima Horowica z Radomyśla (zm. 1919 r.), potomka Naftalego Cwi z Ropczyc, ojca Dawida – rabina Rzeszowa, zamordowanego przez Niemców.

 

P1010011  P1010034  DSC00146

DSC00138  DSC00141  DSC00130

DSC00131  DSC00134 DSC00133 DSC00135

DSC00136 DSC00139   P1010013

P1010017  P1010020 P1010025   P1010027

P1010016 P1010019  P1010021

P1010022  P1010023  P1010024

P1010028   DSC00144  

DSC00142  DSC00143