Ustrzyki Dolne

 

Ustrzyki Dolne są jednym z największych (drugim po Lesku) skupiskiem Żydów w Bieszczadach. Prawdopodobnie pierwsi Żydzi pojawili się w Ustrzykach Dolnych na początku XVI wieku (w 1509 roku - wraz z założeniem miejscowości). W 1727 roku miejscowość otrzymała prawa miejskie, co było bezpośrednią przyczyną rozpoczęcia napływu ludności do miasta.

Kahał żydowski w Ustrzykach powstał przed rokiem 1777, zaś pod koniec XVIII wieku żyło tu 190 Żydów. Samodzielną, niezależną gminę założono około 1830 roku. Panowała w niej dynastia rabinów Browerów. Żydzi posiadali główną synagogę, synagogę członków organizacji Jad Charuzim, stary i nowy Bejt Ha - Midrasz, klojzy chasydów z Sadogóry, a także minian cadyka Josefa Moszkowica. W 1870 roku kahał dysponował cmenatrzem, szkołą i własnym szpitalem, miał również dwóch rabinów. Około 1880 roku Żydzi stanowili większość ogólnej liczby mieszkańców Ustrzyk, zaś z początkiem XX wieku stanowili już 61% mieszkańców. Przed wojną mieszkało tam już 1800 Żydów. II wojna światowa przyniosła śmierć większości ludzi narodowości żydowskiej z Ustrzyk Dolnych. Wielu z nich zostało rozstrzelanych w egzekucjach na terenie Ustrzyk, część zamordowano w obozie przejściowym w Zasławiu, a także w obozach zagłady w Sobiborze i Bełżcu. W styczniu 1943 roku na terenie kirkutu dokonał się ostatni zbrodniczy pogrom żydowskiej ludności. Wtedy to Gestapo rozstrzelało ponad 20 uciekinierów z transportu do obozu zagłady z Bełżcu.

 

Synagoga


W Ustrzykach Dolnych synagoga została wzniesiona w pierwszej połowie XIX w. przy dzisiejszej ulicy Rynek 5. Był to budynek na planie prostokąta, murowany i orientowany (ołtarz główny był zwrócony na wschód, ku Jerozolimie). We wschodniej części znajdowała się główna sala modlitewna, w zachodniej natomiast babiniec (część wydzielona specjalnie dla kobiet). Sala główna przykryta została lustrzanym stropem. Podczas II wojny światowej synagoga została zupełnie zdemolowana przez Niemców, wnętrze zostało splądrowane, budynek zdewastowany. Po wojnie budynek bożnicy służył jako magazyn zboża. Po zupełnej przebudowie synagogi, zmianie wyglądu zewnętrznego i wystroju wnętrza, ulokowano w niej Miejską Bibliotekę Publiczną. Do dzisiaj z pierwotnego wyglądu synagogi zachowała się jedynie część elewacji zewnętrznej (wystrój zewnętrzny ściany wschodniej).

Cmentarz


Cmentarz żydowski w Ustrzykach Dolnych pochodzi z XVIII wieku. Znajduje się na wzgórzu, naprzeciwko rynku, po drugiej stronie torów kolejowych. Ma około 0,8 h powierzchni, teren nie jest ogrodzony. Zachowało się na nim około 300 macew z piaskowca, w tym kilkanaście mocno zniszczonych. Pozostałymi nagrobkami Niemcy - swoim zwyczajem - wybrukowali rynek miasteczka i uliczki. Na macewach dostrzec można hebrajskie inskrypcje i zdobienia. Obecnie cmentarzem opiekują się uczniowie Gimnazjum nr 1 w Ustrzykach Dolnych w ramach programu ,,Przywróćmy pamięć". Mimo trwających prac cmentarz jest zaniedbany i zarośnięty.

 

DSC00017