Sanok


Sanok otrzymał prawa miejskie w 1339 roku. Wtedy też w Sanoku pojawili się pierwsi Żydzi. Ich sytuacja była bardzo korzystna, ponieważ ówczesny król Polski - Kazimierz Wielki - nadał im liczne przywileje (m. in. prawo do składu towarów przewożonych na Węgry czy zwolnienie od opłat kupców żydowskich).Podlegali oni pod kahał leski. Samodzielna gmina wyodrębniła się prawdopodobnie w XVIII wieku. Cztery lata po wielkim pożarze z 1566 roku w Sanoku żyło 17 rodzin żydowskich. Zajmowali się kupiectwem, rzemiosłem, niektórzy byli bankierami czy dzierżawcami. W 1720 roku została wzniesiona druga synagoga (na miejscu pierwszej, która spłonęła dwa lata wcześniej). Tego samego roku August II Mocny zezwolił Żydom na budowę domów, warsztatów, sklepów. W 1780 roku ludność żydowska posiadała już dwie synagogi (jedna z nich była murowana). Pod koniec XIX wieku Sanok liczył niemalże 2200 osób narodowości żydowskiej, kahał utrzymywał założone przez Józefa II w 1806 roku gimnazjum dla Żydów. Zajmowali się oni przede wszystkim handlem, później zaczęli pracować przy eksploatacji ropy naftowej. Na przełomie XIX i XX wieku w Sanoku żyło ponad 3000 Żydów. Zostali oni jednak zdominowani przez chasydów. W 1909 roku została założona szkoła hebrajska, w rok później zaczęła się ukazywać gazeta żydowska ,,Folksfrajnd" (jej wydawanie trwało do wybuchu pierwszej wojny światowej). W dwudziestoleciu międzywojennym ludność żydowska zdominowała sanocką gospodarkę. Stanowili ponad 40% ogólnej liczby sanoczan. Przed wybuchem II wojny światowej w Sanoku mieszkało około 5 tysięcy Żydów. Ich eksterminacja nastąpiła, kiedy miasto dostało się pod okupację niemiecką (a trwała ona już od września 1939 roku). Niemcy spalili synagogi, drukarnie i bibliotekę żydowską. Podobnie jak w wypadku Żydów rymanowskich, wydano zarządzenie, na mocy którego Żydzi sanoccy zmuszeni byli udać się na drugą stronę Sanu (pod okupację sowiecką). Pozostałe w mieście 2 tysiące Żydów zamknięto w getcie. We wrześniu 1942 roku Niemcy zdecydowali zlikwidować getto, w związku z czym zamkniętych w nim Żydów wywieziono do obozu przejściowego w Zasławiu i do obozu zagłady w Bełżcu, gdzie dokonała się na nich zbrodnia ludobójstwa.

  Synagogi


Pierwsza synagoga została wzniesiona w XVII wieku przy Rynku Głównym. Podczas pożaru w 1718 roku została doszczętnie spalona. Na jej miejscu w 1720 roku wzniesiono drugą synagogę (murowaną) na mocy pozwolenia Augusta II Mocnego. We wrześniu 1939 roku została spalona przez Niemców. W połowie lat 70. XX wieku na jej miejscu postawiono budynek mieszkalny.


Trzecia synagoga znajdowała się przy ulicy Rymanowskiej. Wzniesiono ją na początku XX wieku, lecz 17 września 1939 roku spalili ją Niemcy - nigdy jej nie odbudowano.

Ostatnia nieistniejąca dziś synagoga znajdowała się na Posadzie Olchowskiej. Jej los był niemal identyczny jak synagogi przy ulicy Rymanowskiej (została wzniesiona na początku XX wieku i doszczętnie spalona przez Niemców 17 września 1939 roku).

Oprócz wyżej wymienionych w Sanoku znajdowały się jeszcze trzy istniejące do dziś, aczkolwiek nieczynne, synagogi. Pierwsza z nich - synagoga Klaus Sadogóra - znajduje się przy Rynku. Została wybudowana w 1924 roku z inicjatywy chasydów. Budynek przetrwał wojnę, obecnie znajduje się w nim Archiwum Państwowe. Na jednej ze ścian synagogi znajduje się tablica pamiątkowa w języka hebrajskim i polskim o treści:

,,W tym budynku mieściła się do czasów okupacji synagoga żydowskich mieszkańców Sanoka. Cudem ona ocalała od zdewastowania przez hitlerowskich morderców".

Drugą jest synagoga Jad Charuzim znajdująca się przy ulicy Franciszkańskiej. Została wybudowana pod koniec XIX wieku z ramienia Stowarzyszenia Rzemieślników Jad Charuzim. Podczas II wojny światowej została spalona przez Niemców. W latach powojennych odremontowano ją. Obecnie w synagodze znajduje się Stowarzyszenie Architektów.

Trzecia synagoga istniejąca do dziś znajduje się przy ulicy Cerkiewnej. Wzniesiono ją pod koniec XIX wieku. Podczas II wojny światowej została zdemolowana przez Niemców. Obecnie pozostaje w zasobach gospodarki komunalnej.


Cmentarze



      Pierwszy z dwóch cmentarzy żydowskich w Sanoku został utworzony już w roku 1720. Znajdował się przy dzisiejszej ulicy Trzeciego Maja. Został zupełnie zniszczony podczas II wojny światowej przez Niemców. W latach powojennych na jego terenie wybudowano restaurację. Drugi cmentarz znajduje się przy ulicy Kiczury. Nie jest znana data powstania cmentarza, wiadomo natomiast, że ostatni pogrzeb miał miejsce w 1957 roku. Górna część cmentarza jest bardzo zaniedbana, będące tam płyty nagrobne są mocno zniszczone i popękane. W dolnej części natomiast zachowało się kilkadziesiąt macew. Większość nagrobków Niemcy zużyli to utwardzania dróg. Na kirkucie znajduje się pomnik wzniesiony przez Fundację Rodziny Nissenbaumów. Widnieje na nim napis: ,,Kto stanie przed tym pomnikiem, niechaj pochyli głowę i z czcią wspomni męczenników poległych za ojczyznę i wiarę, za godność i wolność wszystkich ludzi - przeciw bestialstwu ludobójczego rasizmu. Spokój ich szczątkom!". Cmentarz jest ogrodzony, klucze do bramy cmentarnej można pożyczyć w Administracji Cmentarzy Komunalnych.

 

DSC00039