Lesko


Według legendy po raz pierwszy Żydzi pojawili się w Lesku w XV wieku jako wygnańcy z Hiszpanii. Dane te jednak nie znajdują potwierdzenia w żadnych dokumentach. Wzmianka o mieszkańcu Leska narodowości żydowskiej widnieje w spisie ludności z 1542 roku. Jednak dopiero w XVII wieku nastąpił gwałtowny napływ ludności żydowskiej do miasta. Ze statystyk wynika, że w XVIII i XIX wieku liczba Żydów przewyższała liczbę reszty mieszkańców. Jeszcze w 1921 roku 2338 na 3870 mieszkańców stanowili Żydzi (wobec 1080 katolików obrządku łacińskiego i 451 grekokatolików). Nie można stwierdzić, że takie dysproporcje były czymś niezwykłym w podkarpackich miejscowościach. Skupiska Żydów były bowiem widoczne również w Sanoku, Cisnej, Baligrodzie, Ustrzykach Dolnych, Krościenku, Czarnej.

Na wsiach natomiast Żydzi zaistnieli jako drobni kupcy, rzemieślnicy, ich status majątkowy był jednakże taki sam jak pozostałej ludności wiejskiej. Wiadomo, że Żydzi zamieszkujący miasta nie otrzymywali praw miejskich, obowiązywały ich natomiast takie same nakazy i zakazy jak pozostałą – pełnoprawną – część ludności. Lesko pod względem tym było wyjątkiem: Żydzi mieli możliwość otrzymania prawa miejskiego. Posiadali także swój szpital, cmentarz, synagogę. Trudnili się przede wszystkim rzemieślnictwem (ok. 50% leskiej ludności żydowskiej), ale byli także wśród nich przedsiębiorcy, właściciele folwarków, dzierżawcy. Przed wojną w ich posiadaniu znajdowała się większa część majątków ziemskich. Kres prężnego rozwoju ludności żydowskiej nastąpił podczas II wojny światowej. Już w rok po rozpoczęciu wojny – w lipcu 1940 roku – Niemcy wymordowali większą część Żydów (ponad 2,5 tysiąca). Kiedy w 1941 roku hitlerowcy zajęli Lesko, wysiedlili praktycznie wszystkich ludzi narodowości żydowskiej do Zasławia, gdzie znajdował się obóz pracy przymusowej. Przeszło przez niego niemalże 15 tysięcy Żydów z okręgu bieszczadzkiego - 10 tysięcy z nich zostało uśmierconych na miejscu, pozostałe 5 tysięcy wywieziono do Bełżca, gdzie zostali zamordowani. Warto zauważyć, że po zakończeniu II wojny światowej, kiedy zabrakło wymordowanej przez Niemców ludności żydowskiej oraz Ukraińców i Białorusinów, w Lesku pozostało niespełna 1 500 mieszkańców.

 

Synagoga


Synagoga w Lesku powstała prawdopodobnie w połowie XVII wieku, choć niektórzy datują jej powstanie na początek XVIII wieku. Jest jednonawowa, zbudowana z otoczaków rzecznych, kamienia ciosanego i cegły. W poważny stopniu zniszczona podczas II wojny światowej, została gruntownie odrestaurowana w latach 1960 – 1963. Niestety, wystrój wnętrza nie zachował się, chociaż sama architektura zachwyca manierystycznym bogactwem form. Na wschodniej ścianie znajduje się ołtarz, będący uproszczoną kopią ołtarza z synagogi Złotej Róży we Lwowie. W ścianie jest szafa ołtarzowa Aron ha – Kodesz, w której przechowywano ręcznie spisany na pergaminie Pięcioksiąg Mojżesza – Torę Rodał. Przed Aron ha – Kodesz paliło się wieczne światło. Pionowa płaszczyzna ścian leskiej synagogi przedzielona jest dwoma gzymsami. Pomiędzy nimi znajdują się płaskie, półkoliście sklepione wnęki, w których wpisane były cytaty z Tory. Płaszczyzna ponad drugim gzymsem pomiędzy oknami była zapewne pokryta malowidłami. Z przedsionka do sali modlitewnej wchodzi się przez żelazne, kute drzwi, osadzone w kamiennym portalu. Przy ścianie zachodniej znajduje się piętrowa przybudówka. Z Sali na piętrze, przez specjalne okienka, kobiety miały podgląd na salę modlitewną, do której wstęp mieli tylko mężczyźni. Ściany szczytowe synagogi posiadają ozdobne, niemal pałacowe zwieńczenia w postaci kamiennych wazonów. W połowie XIX wieku szczyty te zostały przebudowane, ale w czasie ostatniej restauracji przywrócono im pierwotny wygląd. W elewacji zewnętrznej zachodniej ściany umieszczony jest wizerunek tablic Mojżesza, a pod nimi – w obramowaniu – hebrajski napis, będący cytatem z Biblii: ,,O, jakimże lękiem napawa to miejsce! Nic tu innego, tylko dom Boży.” Przy południowo zachodnim narożniku synagogi znajduje się okrągła wieża, która wskazuje na obronny charakter budowli, natomiast w jej dolnej części – w lochu – znajdowało się więzienie dla Żydów. Obecnie w głównej części budynku znajduje się sala wystawowa Galerii Sztuki Bieszczadzkiego Domu Kultury w Lesku, w której od 1978 roku od maja do października prezentują się artyści z całego regionu.

 

DSC00019     

Cmentarz


      Cmentarz żydowski w Lesku jest najstarszym na Podkarpaciu. Powstał w XVII wieku. Kirkut położony jest na wzgórzu porośniętym dębami niedaleko synagogi. Prowadzą do niego strome schodki. Na samym szczycie wzgórza znajdują się najstarsze nagrobki. Zostało zachowanych ponad dwa tysiące macew, najstarsza pochodzi z 1548 roku. Rozkład macew jest bardzo nieregularny, co spowodowane jest uwarunkowaniami atmosferycznymi: coroczne zamarzanie i rozmarzanie ziemi powoduje, że grunt obsuwa się i położenie nagrobków ulega zmianom. Wygląd macew jest bardzo podobny: większą część prostokątnego nagrobka wykonanego z piaskowca zajmują bogate inskrypcje otoczone ozdobną ramą. W niektórych inskrypcjach odnaleźć można jeszcze ślady polichromii. Duża część macew posiada ozdobne dekoracje. Cmentarz jest uporządkowany, ciężko dostrzec na nim jakiekolwiek śmieci, butelki itp. Jedynym nieprzyjemnym widokiem są znaki napisane sprayem na niektórych macewach, co – niestety – ukazuje, że nadal istnieją ludzie, którzy nie mają szacunku do religii i tradycji żydowskiej.