Krosno

Prawdopodobnie pierwsi Żydzi pojawili się w Krośnie w pierwszej połowie XV wieku. Wtedy to Władysław Jagiełło miał zezwolić dwóm żydowskim braciom - Nachemowi i Lazarowi - na osiedlenie się w tym miasteczku. W 1569 roku Krosno otrzymało przywilej de non tolerandis judeis, na mocy którego Żydzi mieli kategoryczny zakaz mieszkania, handlu i posiadania mienia na terenie Krosna. Zakaz ten zniesiono na początku XIX wieku. Wtedy to ludność żydowska zaczęła napływać do Krosna.

Pierwsze oficjalne wzmianki na temat mieszkających w Krośnie Żydów pochodzą z 1851 roku. Statystyki podają, że już na początku XX stulecia Żydzi stanowili 28% ogólnej liczby krośnian. Odrębna żydowska grupa wyznaniowa została utworzona w 1900 roku i obejmowała prawie 40 miejscowości. Wcześniej Żydzi należeli do gminy korczyńskiej. Rabinem został Samuel Ozon Fuhrer. Żydzi krośnieńscy zajmowali się przede wszystkim handlem, rzemiosłem, niektórzy bogaci Żydzi byli bankierami czy dzierżawcami. Pod koniec XIX wieku w mieście została wzniesiona synagoga przy dzisiejszej ulicy Słowackiego, nie zachowała się jednak do dziś. W dwudziestoleciu międzywojennym Żydzi zdominowali krośnieńską gospodarkę. Istniało prawie 60 żydowskich zakładów przemysłowych, Żydzi posiadali własne szkoły, prowadzili organizacje młodzieżowe, kluby sportowe, stowarzyszenia wspomagające biednych, działały partie polityczne.

Eksterminacja Żydów krośnieńskich miała miejsce podczas II wojny światowej. Już w pierwszej fazie wojny Żydzi zostali wywiezieni z Krosna do gett w Brzozowie, Jaśle, Korczynie, Rymanowie i Nowym Żmigrodzie. Część pozostała jednak w Krośnie. Niemcy powołali w 1940 roku Judenrat (organ administracyjny). Żydzi umiejscowieni byli w dzielnicy żydowskiej, w której znajdowały się obozy pracy. Zmuszani byli do pracy w fabrykach krośnieńskich i w rafinerii w Jedliczu. Punkt kulminacyjny ,,ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej" dokonał się w sierpniu 1942 roku. Wtedy to na cmentarzu żydowskim dokonano masowej egzekucji, podczas której stracono około 120 Żydów, kolejnych 1000 Żydów wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu. 4 grudnia Niemcy rozpoczęli likwidację getta obejmującego ulicę Franciszkańską (zamieszkałą przez około 600 Żydów). Mieszkańców wywieziono do rzeszowskiego getta. Jesienią następnego roku pozostałych przy życiu Żydów krośnieńskich Niemcy wywieźli do obozu zagłady w Bełżcu oraz do obozu karnego w Szebniach, skąd trafili do obozu Auschwitz - Birkenau.

Synagoga

Nieistniejąca już dziś synagoga krośnieńska znajdowała się przy dzisiejszej ulicy Juliusza Słowackiego. Wybudowano ją pod koniec XIX wieku. Była murowanym, trójkondygnacyjnym budynkiem na planie prostokąta. Podczas II wojny światowej Niemcy zbeszcześcili synagogę, plądrując przechowywane w niej bogactwa i paląc Święte Księgi, a następnie urządzili w niej magazyn. Pod koniec lat 40. XX wieku budynek został zburzony. Obecnie w miejscu synagogi znajduje się budynek hali sportowej Krośnieńskiego Klubu Sportowego Karpaty.

Cmentarz

Powstanie krośnieńskiego kirkutu datuje się na XIX wiek. Znajduje się na Zawodziu przy ulicy Goszczyńskiego. Brama cmentarna jest od strony ulicy Księdza Sarny. Przy wejściu znajdował się dom przedpogrzebowy i studnia. Podczas II wojny światowej cmentarz był miejscem masowych egzekucji przeprowadzanych przez Niemców na Żydach. Część nagrobków została przez Niemców wyrwana z ziemi i wywieziona. Dzięki staraniom ocalałych Żydów w 1946 roku ogromna liczba skradzionych macew wróciła na kirkut. Na cmentarzu zachowało się około 200 macew. Większość z nich jest w bardzo dobrym stanie. Najcenniejszy jest pomnik Bernarda Munza z 1930 roku przypominający swym kształtem złamaną jabłoń. W latach 80. XX wieku - dzięki staraniom Fundacji Nissenbaumów - rozpoczęto odrestaurowywanie kirkutu: odnowiono ogrodzenie, uporządkowano nagrobki, zadbano o teren cmentarza. Kirkut do 2002 roku jednak nadal ulegał dewastacji. Wtedy to, pod opiekę wzięło go Stowarzyszenie ,,Olszówka" z Grzegorzem Bożkiem na czele. Działacze odnowili bramę cmentarną, zamieścili tablice informacyjne, zabezpieczyli studnię, wykarczowali krzaki, zadbali o szatę roślinną, wywieźli ogromną ilość śmieci. Obecnie cmentarz żydowski w Krośnie jest jednym z najbardziej zadbanych cmentarzy w kraju.