Frysztak

 

Pierwsze wzmianki o Żydach pojawiających się we Frysztaku pochodzą z XVII wieku. W początkowej fazie osadnictwa zamieszkiwali południową część miasta zwaną Piekłem. Później zaczęli zamieszkiwać także okolice rynku. Zdecydowana ich większość zajmowała się handlem, nieliczni - rzemieślnictwem. Pod koniec XVIII wieku Żydzi stanowili już ponad jedną trzecią ogólnej liczby mieszkańców Frysztaka. W pożarze z 1805 roku spłonęła prawie cała zabudowa żydowska wraz z mieszkaniami. Odbudowa trwała do ok. 1820 roku. W przeciągu tychże 15 lat Żydzi wznieśli okazałe, murowane kamienice. W 1872 roku Frysztak został sprzedany wciąż wzbogacającym się miejscowym Żydom. Pod koniec XIX wieku stanowili oni już ponad dwie trzecie ogólnej liczby mieszkaców. W 1890 roku w wyniku pożaru spłonęła synagoga, dom modlitwy, szpital dla ubogich, sklepy, magazyny, a także 16 domów żydowskich. Po tym wydarzeniu większość Żydów zamieszkała w głównej części rynku, ,,innowiercy" zostali zmuszeni do zamieszkania na tyłach głównego placu i w bocznych rejonach miejscowości. W 1912 roku we Frysztaku mieszkało prawie 1500 osób, w tym prawie 1100 Żydów. W dwudziestoleciu międzywojennym handel, przemysł i rzemiosło pozostawały w ich rękach. Niedługo po wybuchu II wojny światowej we Frysztaku hitlerowcy utworzyli getto, w którym zamknęli całą społeczność żydowską, gdzie wkrótce dokonali jej eksterminacji. Część Żydów została wywieziona do Warzyc i tam rozstrzelana, część z kolei trafiła do obozu zagłady w Bełżcu. Pierwsza synagoga we Frysztaku została wzniesiona pod koniec XVII wieku. Została ona zniszczona w wyniku pożaru z 1805 roku. Odbudowana bożnica ponownie uległa zniszczeniu podczas kolejnego pożaru w 1890 roku. Trzecią z kolei synagogę zdewastowali hitlerowcy po wybuchu II wojny swiatowej. Wszystkie frysztackie bożnicy uległy zniszczeniu. Znamiennym jest fakt, że ocalała należąca do frysztackiego rabina - Chude Halbersztama - Tora, wywieziona do Ameryki przed wybuchem wojny. Cmentarz żydowski został założony we Frysztaku w drugiej połowie XVII wieku w sąsiedztwie nieistniejącej już dzisiaj synagogi. Zajmował powierzchnię ok. 75 arów, położony został na niewielkim wzniesieniu w południowej części rynku. Dzisiaj cmentarz jest ogrodzony, wejście do niego jest zamknięte. Zachowało się na nim około 30 macew, najstarszy pochodzi z końca drugiej połowy XVII wieku. W centrum kirkutu znajduje się jeden grób otoczony metalową barierką - jest to miejsce pochówku córki cadyka Elimelecha z Leżajska, do którego często pielgrzymują chasydzi. Cmentarz znajduje się przy obecnej ulicy Parkowej.

P1000739   P1000737   P1000734   P1000733

 P1000731   P1000729   P1000726   P1000722   P1000721